bài 7: ch seldata3.neu.topica.vn/sta302/giao trinh/07_neu_sta302_bai7_v1... · chung không tăng,...

23
Bài 7: ChsSTA302_Bai7_v1.0013109226 101 BÀI 7 CHSHướng dn hc Bài này gii thiu vkhái nim, đặc đim, tác dng ca chstrong phân tích. Bên cnh đó, ni dung ca bài còn đề cp đến phương pháp tính mt sloi chsthông dng và sdng phương pháp chsđể phân tích sbiến động ca hin tượng theo snh hưởng ca các nhân t. Sinh viên cn hiu rõ được đặc trưng ca phương pháp chscũng như mc đích sdng phương pháp chsđể phân tích cho hin tượng nào, trong các điu kin vthi gian hay không gian để vn dng cho phù hp. Để hc tt bài này, hc viên cn tham kho các phương pháp hc sau: Hc đúng lch trình ca môn hc theo tun, làm các bài luyn tp đầy đủ và tham gia tho lun trên din đàn. Đọc tài liu: Giáo trình Lý thuyết Thng kê, PGS. TS. Trn ThKim Thu chbiên, NXB Đại hc KTQD. Sinh viên làm vi c theo nhóm và trao đổi vi gi ng viên tr c ti ếp t i l p hc hoc qua email. Tham kho các thông tin ttrang Web môn hc. Ni dung Bài này sgii thiu nhng vn đề chung vphương pháp chsbao gm: khái nim, phân loi, đặc đim và tác dng ca phương pháp chs. Trên cơ sđó, ni dung ca bài còn đề cp ti phương pháp tính hai loi chsthông dng hin nay là chsphát trin và chskhông gian nhm cho thy sbiến động ca hin tượng qua thi gian và qua không gian. Mt trong nhng tác dng không thkhông nhc ti ca phương pháp chslà khnăng phân tích sbiến động ca hin tượng chung qua thi gian do nh hưởng bi các nhân tcu thành. Tác dng này sđược làm rõ thông qua phương pháp phân tích hin tượng bng hthng chsbao gm ba mô hình cơ bn là: hthng chstng hp, hthng chsca chtiêu bình quân và hthng chsca tng lượng biến tiêu thc. Mc tiêu Sau khi hc xong bài này, sinh viên cn thc hin được các vic sau: Trình bày được khái nim, đặc đim và tác dng ca phương pháp chs. Nhn din được các loi chstheo các tiêu thc phân loi khác nhau. Áp dng được các công thc tính chscho các chtiêu khác nhau vi điu kin tài liu khác nhau trong thc tế. Vn dng được các mô hình hthng chsđể phân tích sbiến động ca hin tượng cthdo nh hưởng bi các nhân tcu thành.

Upload: others

Post on 01-Dec-2019

12 views

Category:

Documents


0 download

TRANSCRIPT

Page 1: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 101

BÀI 7 CHỈ SỐ

Hướng dẫn học

Bài này giới thiệu về khái niệm, đặc điểm, tác dụng của chỉ số trong phân tích. Bên cạnh đó, nội dung của bài còn đề cập đến phương pháp tính một số loại chỉ số thông dụng và sử dụng phương pháp chỉ số để phân tích sự biến động của hiện tượng theo sự ảnh hưởng của các nhân tố. Sinh viên cần hiểu rõ được đặc trưng của phương pháp chỉ số cũng như mục đích sử dụng phương pháp chỉ số để phân tích cho hiện tượng nào, trong các điều

kiện về thời gian hay không gian để vận dụng cho phù hợp.

Để học tốt bài này, học viên cần tham khảo các phương pháp học sau:

Học đúng lịch trình của môn học theo tuần, làm các bài luyện tập đầy đủ và tham gia

thảo luận trên diễn đàn.

Đọc tài liệu: Giáo trình Lý thuyết Thống kê, PGS. TS. Trần Thị Kim Thu chủ biên,

NXB Đại học KTQD.

Sinh viên làm việc theo nhóm và trao đổi với giảng viên trực tiếp tại lớp học hoặc qua email.

Tham khảo các thông tin từ trang Web môn học.

Nội dung

Bài này sẽ giới thiệu những vấn đề chung về phương pháp chỉ số bao gồm: khái niệm, phân loại, đặc điểm và tác dụng của phương pháp chỉ số. Trên cơ sở đó, nội dung của bài còn đề cập tới phương pháp tính hai loại chỉ số thông dụng hiện nay là chỉ số phát triển và chỉ số không gian nhằm cho thấy sự biến động của hiện tượng qua thời gian và qua không gian. Một trong những tác dụng không thể không nhắc tới của phương pháp chỉ số là khả năng phân tích sự biến động của hiện tượng chung qua thời gian do ảnh hưởng bởi các nhân tố cấu thành. Tác dụng này sẽ được làm rõ thông qua phương pháp phân tích hiện tượng bằng hệ thống chỉ số bao gồm ba mô hình cơ bản là: hệ thống chỉ số tổng hợp, hệ

thống chỉ số của chỉ tiêu bình quân và hệ thống chỉ số của tổng lượng biến tiêu thức.

Mục tiêu

Sau khi học xong bài này, sinh viên cần thực hiện được các việc sau:

Trình bày được khái niệm, đặc điểm và tác dụng của phương pháp chỉ số.

Nhận diện được các loại chỉ số theo các tiêu thức phân loại khác nhau.

Áp dụng được các công thức tính chỉ số cho các chỉ tiêu khác nhau với điều kiện tài

liệu khác nhau trong thực tế.

Vận dụng được các mô hình hệ thống chỉ số để phân tích sự biến động của hiện tượng

cụ thể do ảnh hưởng bởi các nhân tố cấu thành.

Page 2: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

102 STA302_Bai7_v1.0013109226

Tình huống dẫn nhập

Phân tích nhân tố ảnh hưởng đến năng suất lao động chung

Giám đốc doanh nghiệp nghi ngờ rằng có sự sai sót trong số liệu báo cáo của phòng lao động tiền lương. Theo đó, số liệu thực tế về năng suất lao động của công nhân các phân xưởng nhìn chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân còn giảm xuống. Thế nhưng, khi báo cáo tình hình chung của doanh nghiệp, số liệu của phòng lao động tiền lương lại cho thấy năng suất lao động bình quân của công nhân trong toàn doanh nghiệp tăng lên 5,4% - điều này có vẻ mâu thuẫn với thực tế. Nếu bạn là nhân viên phòng lao động tiền lương và phải giải trình cho giám đốc về điều này bạn sẽ phải làm gì? Các số liệu về năng suất

lao động của công nhân sẽ được bạn tổng hợp và phân tích để chứng minh được điều đó.

1. Số liệu về năng suất lao động của công nhân trong toàn doanh nghiệp được bạn tổng hợp và tính toán như thế nào?

2. Mô hình hệ thống chỉ số nào là phù hợp nhất để sử dụng phân tích?

3. Kiến nghị nào có thể đưa ra đối với ban giám đốc nhằm cải thiện tình hình hiện tại?

Page 3: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 103

7.1. Khái niệm chung về chỉ số

7.1.1. Khái niệm

Chỉ số trong thống kê là số tương đối phản ánh quan hệ so sánh giữa hai mức độ của cùng một hiện tượng nghiên cứu. Hai mức độ đó có thể khác nhau theo thời gian, theo không gian hoặc là một giá trị thực tế so với kế hoạch, (mục tiêu). Đơn vị tính của chỉ số là lần hoặc %.

Ví dụ: “Doanh thu của công ty A năm 2012 so với năm 2011 bằng 1,15 lần (hay 115%)” là loại chỉ số biểu hiện quan hệ so sánh về doanh thu của của công ty qua hai năm.

Chỉ số trong thống kê được biểu hiện bằng số tương đối nhưng không phải loại số tương đối nào cũng là chỉ số. Trong năm loại số tương đối là: số tương đối động thái, số tương đối không gian, số tương đối kế hoạch, số tương đối kết cấu và số tương đối cường độ thì chỉ có ba loại đầu đồng thời là chỉ số còn hai loại sau không phải là chỉ số.

7.1.2. Phân loại chỉ số

Căn cứ theo các tiêu thức khác nhau, chỉ số được chia thành các loại sau đây:

Theo phạm vi tính toán, ta có chỉ số đơn (hay chỉ số cá thể) và chỉ số tổng hợp (chỉ số chung).

Chỉ số đơn phản ánh biến động của từng phần tử, từng đơn vị cá biệt.

Chỉ số tổng hợp phản ánh biến động chung của các đơn vị, phần tử.

Theo đặc điểm thiết lập quan hệ so sánh, ta có chỉ số phát triển, chỉ số không gian và chỉ số kế hoạch (nhiệm vụ kế hoạch và thực hiện kế hoạch).

Chỉ số phát triển phản ánh quan hệ so sánh giữa hai mức độ của hiện tượng ở hai thời gian khác nhau.

Chỉ số không gian phản ánh quan hệ so sánh giữa hai mức độ của hiện tượng ở hai không gian khác nhau.

Chỉ số kế hoạch phản ánh quan hệ so sánh giữa các mức độ thực tế và kế hoạch của chỉ tiêu nghiên cứu.

Theo nội dung của chỉ tiêu nghiên cứu, ta có chỉ số của chỉ tiêu số (khối) lượng và chỉ số của chỉ tiêu chất lượng.

Chỉ số của chỉ tiêu chất lượng phản ánh biến động của một chỉ tiêu chất lượng nào đó như: giá bán, giá thành, năng suất lao động...

Chỉ số của chỉ tiêu số lượng phản ánh biến động của một chỉ tiêu số lượng nào đó như: lượng hàng hóa tiêu thụ, sản lượng, quy mô lao động...

7.1.3. Đặc điểm của phương pháp chỉ số

Phương pháp chỉ số có hai đặc điểm sau:

Thứ nhất, khi so sánh các mức độ của một hiện tượng gồm nhiều đơn vị hay phần tử có tính chất khác nhau, trước hết phải chuyển chúng về dạng giống nhau để có thể trực tiếp cộng được với nhau, dựa trên cơ sở mối quan hệ giữa nhân tố nghiên cứu với các nhân tố khác.

Thứ hai, khi có nhiều nhân tố tham gia vào việc tính toán chỉ số, việc phân tích biến động của một nhân tố được đặt trong điều kiện giả định các nhân tố khác không thay đổi và giữ vai trò quyền số.

Page 4: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

104 STA302_Bai7_v1.0013109226

7.1.4. Tác dụng của phương pháp chỉ số

Phương pháp chỉ số có nhiều tác dụng trong đời sống kinh tế xã hội. Cụ thể:

Phản ánh biến động của hiện tượng theo thời gian.

Phản ánh biến động của hiện tượng qua các không gian khác nhau.

Phản ánh nhiệm vụ kế hoạch và tình hình thực hiện kế hoạch đối với các chỉ tiêu nghiên cứu.

Phân tích vai trò và ảnh hưởng biến động của từng nhân tố đối với biến động chung của hiện tượng nghiên cứu.

7.2. Phương pháp tính chỉ số

7.2.1. Chỉ số phát triển

Chỉ số phát triển là số tương đối phản ánh quan hệ so sánh giữa hai mức độ của hiện tượng nghiên cứu ở hai thời gian khác nhau.

Ví dụ sau đây minh họa cho phương pháp luận thiết lập và phân tích chỉ số thống kê.

Ví dụ 1. Có tài liệu về tình hình tiêu thụ 3 mặt hàng của doanh nghiệp X như sau:

Giá bán

(triệu đồng/sản phẩm)

Lượng hàng hóa tiêu thụ

(sản phẩm) Mặt hàng

Kỳ gốc Kỳ nghiên cứu Kỳ gốc Kỳ nghiên cứu

A 16 17 1500 1650

B 28 22 1050 1250

C 20 24 1300 1000

Các ký hiệu:

0 - Kỳ gốc

1 - Kỳ nghiên cứu

p - Giá bán

q - Lượng hàng hóa tiêu thụ

D = ∑pq - Doanh thu trong kỳ

i - Chỉ số đơn

I - Chỉ số tổng hợp

Theo ví dụ trên, chúng ta tính các loại chỉ số sau đây:

7.2.1.1. Chỉ số đơn

Chỉ số đơn của chỉ tiêu chất lượng (lấy giá bán p làm ví dụ)

Công thức tính:

1p

0

pi

p (7.1)

Với ví dụ 1, kết quả tính chỉ số đơn về giá như sau:

Chỉ số đơn về giá Mặt hàng A Mặt hàng B Mặt hàng C

ip (lần) 1,063 0,786 1,200

Page 5: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 105

Như vậy qua hai kỳ, giá bán của mặt hàng A và C tăng lên lần lượt là 0,063 lần (hay 6,3%) và 0,2 lần (hay 20%), còn giá của mặt hàng B giảm 0,214 lần (hay 21,4%).

Chỉ số đơn của chỉ tiêu số lượng (lấy lượng hàng hóa tiêu thụ q làm ví dụ)

Công thức tính:

1q

0

qi

q

(7.2)

Với ví dụ 1, kết quả tính chỉ số đơn về lượng hàng hóa tiêu thụ như sau:

Chỉ số đơn về lượng hàng hóa tiêu thụ

Mặt hàng A Mặt hàng B Mặt hàng C

iq (lần) 1,100 1,191 0,769

Như vậy qua hai kỳ, lượng tiêu thụ của mặt hàng A và B tăng lên lần lượt là 0,1 lần (hay 10%) và 0,191 lần (hay 19,1%), còn lượng tiêu thụ mặt hàng C giảm 0,231 lần (hay 23,1%).

7.2.1.2. Chỉ số tổng hợp

Chỉ số tổng hợp của chỉ tiêu chất lượng (lấy giá p làm ví dụ)

Chỉ số tổng hợp phản ánh biến động chung của nhiều đơn vị hoặc phần tử cá biệt. Ta không thể tính chỉ số tổng hợp bằng công thức trung bình cộng giản đơn của các chỉ số cá thể, điều này là không có ý nghĩa vì bản thân các chỉ số đơn là số tương đối khác gốc so sánh. Mặt khác, khi tính bình quân cộng giản đơn cũng sẽ bỏ qua vai trò quyền số của các nhân tố còn lại trong mối liên hệ với nhân tố cần nghiên cứu. Vì vậy, chỉ số tổng hợp của chỉ tiêu chất lượng (lấy giá bán làm ví dụ) có thể khắc phục được những hạn chế trên của chỉ số đơn và được tính theo công thức sau:

1p

0

p qI

p q

(7.3)

Trong đó: q giữ vai trò quyền số.

Tùy điều kiện cụ thể, với quyền số cố định ở các thời gian khác nhau mà chỉ số tổng hợp về giá được chia thành các loại sau:

o Chỉ số tổng hợp về giá của Laspeyres (quyền số cố định ở kỳ gốc).

Công thức tính:

1 0Lp

0 0

p qI

p q

(7.4)

Với ví dụ 1, chỉ số tổng hợp về giá của Laspeyres phản ánh biến động chung giá bán 3 mặt hàng được xác định như sau:

1 0Lp

0 0

p qI

p q

=(17 1500) (22 1050) (24 1300)

(16 1500) (28 1050) (20 1300)

79800

1,00579400

lần (hay 100,5%)

Page 6: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

106 STA302_Bai7_v1.0013109226

Như vậy, giá cả nói chung ba mặt hàng kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc đã tăng lên 0,5%.

Trong trường hợp dữ liệu đã xác định được chỉ số đơn về giá và doanh thu (D) của từng mặt hàng ở kỳ gốc thì chỉ số tổng hợp về giá của Laspeyres được tính theo công thức sau:

1 0 p 0 0Lp

0 0 0 0

p q i p qI

p q p q

(7.5)

Như vậy, chỉ số tổng hợp về giá của Laspeyres thực chất là trung bình cộng gia quyền của các chỉ số đơn về giá các mặt hàng với quyền số là doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ gốc.

Nếu đặt 0 00

0 0

p qd

p q

thì chỉ số tổng hợp về giá của Laspeyres được xác định

như sau: Lp p 0I i d

(7.6)

Như vậy, quyền số trong trường hợp này là tỷ trọng doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ gốc.

o Chỉ số tổng hợp về giá của Paasche (quyền số cố định ở kỳ nghiên cứu)

Công thức tính:

1 1Pp

0 1

p qI

p q

(7.7)

Với ví dụ 1, chỉ số tổng hợp về giá của Paasche phản ánh biến động chung giá bán 3 mặt hàng được xác định như sau:

1 1Pp

0 1

p qI

p q

=(17 1650) (22 1250) (24 1000)

(16 1650) (28 1250) (20 1000)

79550

0,97781400

lần (hay 97,7%)

Như vậy, giá cả nói chung ba mặt hàng kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc đã giảm xuống 2,3%.

Trong trường hợp dữ liệu đã xác định được chỉ số đơn về giá và doanh thu (D) của từng mặt hàng ở kỳ nghiên cứu thì chỉ số tổng hợp về giá của Paasche được tính theo công thức sau:

1 1 1 1Pp

1 10 1

p

p q p qI

p qp qi

(7.8)

Như vậy, chỉ số tổng hợp về giá của Paasche thực chất là trung bình điều hòa gia quyền của các chỉ số đơn về giá các mặt hàng với quyền số là doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ nghiên cứu.

Nếu đặt 1 11

1 1

p qd

p q

thì chỉ số tổng hợp về giá của Paasche được xác định

như sau:

Page 7: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 107

Pp

1

p

1I

di

(7.9)

Như vậy, quyền số trong trường hợp này là tỷ trọng doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ nghiên cứu.

Khi tính chỉ số tổng hợp về giá các mặt hàng với quyền số ở hai kỳ khác nhau cho kết quả khác nhau. Đặc biệt, khi cơ cấu mặt hàng có sự thay đổi nhiều, kết quả tính toán chỉ số về giá của Laspeyres và Paasche có thể có chênh lệch lớn. Khi đó, cần phải điều chỉnh bởi chỉ số thứ ba là chỉ số tổng hợp về giá của Fisher.

o Chỉ số tổng hợp về giá của Fisher là trung bình nhân của hai chỉ số tổng hợp về giá của Laspeyres và Paasche.

Công thức tính:

1 0 1 1F L Pp p p

0 0 0 1

p q p qI I I

p q p q

(7.10)

Dựa vào ví dụ 1, chỉ số tổng hợp về giá của Fisher được xác định như

sau: F L Pp p pI I I 1,005 0,977 0,991 lần (hay 99,1%).

Chỉ số tổng hợp của chỉ tiêu số lượng (lấy lượng sản phẩm tiêu thụ q làm ví dụ)

Công thức tính chỉ số tổng hợp về lượng:

1q

0

pqI

pq

(7.11)

Trong đó: p giữ vai trò quyền số

Tùy theo điều kiện cụ thể, với quyền số cố định ở các thời gian khác nhau mà chỉ số tổng hợp về lượng được chia thành các loại sau:

o Chỉ số tổng hợp về lượng của Laspeyres (quyền số cố định ở kỳ gốc).

Công thức tính:

0 1Lq

0 0

p qI

p q

(7.12)

Từ ví dụ 1, chỉ số tổng hợp về lượng của Laspeyres phản ánh biến động chung lượng tiêu thụ của 3 mặt hàng được xác định như sau:

0 1Lq

0 0

p qI

p q

=(16 1650) (28 1250) (20 1000)

(16 1500) (28 1050) (20 1300)

81400

1,02579400

lần (hay 102,5%)

Như vậy, lượng tiêu thụ nói chung ba mặt hàng kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc đã tăng lên 2,5%.

Trong trường hợp dữ liệu đã xác định được chỉ số đơn về lượng và doanh thu (D) của từng mặt hàng ở kỳ gốc thì chỉ số tổng hợp về lượng của Laspeyres được tính theo công thức sau:

Page 8: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

108 STA302_Bai7_v1.0013109226

0 1 q 0 0Lq

0 0 0 0

p q i p qI

p q p q

(7.13)

Như vậy, chỉ số tổng hợp về lượng của Laspeyres thực chất là trung bình cộng gia quyền của các chỉ số đơn về lượng từng mặt hàng với quyền số là doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ gốc.

Nếu đặt 0 00

0 0

p qd

p q

thì chỉ số tổng hợp về lượng của Laspeyres được xác

định như sau:

Lq q 0I i d

(7.14)

Như vậy, quyền số trong trường hợp này là tỷ trọng doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ gốc.

o Chỉ số tổng hợp về lượng của Paasche (quyền số cố định ở kỳ nghiên cứu)

Công thức tính:

1 1Pq

1 0

p qI

p q

(7.15)

Với ví dụ 1, chỉ số tổng hợp về lượng của Paasche phản ánh biến động chung về lượng tiêu thụ 3 mặt hàng được xác định như sau:

1 1Pq

1 0

p qI

p q

=(17 1650) (22 1250) (24 1000)

(17 1500) (22 1050) (24 1300)

79550

0,99779800

lần (hay 99,7%)

Như vậy, lượng tiêu thụ nói chung ba mặt hàng kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc đã giảm xuống 0,3%.

Trong trường hợp dữ liệu đã xác định được chỉ số đơn về lượng và mức doanh thu (D) của từng mặt hàng ở kỳ nghiên cứu thì chỉ số tổng hợp về lượng của Paasche được tính theo công thức sau:

1 1 1 1Pq

1 11 0

q

p q p qI

p qp qi

(7.16)

Như vậy, chỉ số tổng hợp về lượng của Paasche thực chất là trung bình điều hòa gia quyền của các chỉ số đơn về lượng từng mặt hàng với quyền số là doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ nghiên cứu.

Nếu đặt 1 11

1 1

p qd

p q

thì chỉ số tổng hợp về lượng của Paasche được xác định

như sau:

Pq

1

q

1I

di

(7.17)

Page 9: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 109

Như vậy, quyền số trong trường hợp này là tỷ trọng doanh thu của từng mặt hàng ở kỳ nghiên cứu.

Cũng như chỉ số tổng hợp về giá, khi hai chỉ số tổng hợp về lượng của Laspeyres và Paasche có sự chênh lệch lớn thì việc sử dụng chỉ số tổng hợp về lượng của Fisher là phù hợp nhất.

o Chỉ số tổng hợp về lượng của Fisher là trung bình nhân của hai chỉ số tổng hợp về lượng của Laspeyres và Paasche.

Công thức tính:

0 1 1 1F L Pq q q

0 0 1 0

p q p qI I I

p q p q

(7.18)

Dựa vào ví dụ 1, chỉ số tổng hợp về lượng của Fisher được xác định:

F L Pq q qI I I 1,025 0,997 1,011 lần (hay 101,1%)

7.2.2. Chỉ số không gian

Tương tự như chỉ số phát triển, ví dụ sau đây minh họa cho phương pháp luận tính chỉ số không gian.

Ví dụ 2. Có số liệu về tình hình tiêu thụ hai mặt hàng X và Y ở hai thị trường A và B như sau:

Thị trường A Thị trường B

Mặt hàng

Giá bán

(triệu đồng/ sản phẩm)

Lượng

hàng hóa tiêu thụ

(sản phẩm)

Giá bán

(triệu đồng/ sản phẩm)

Lượng

hàng hóa tiêu thụ (sản phẩm)

X 130 95 150 105

Y 180 115 190 100

7.2.2.1. Chỉ số đơn

Chỉ số đơn của chỉ tiêu chất lượng (lấy giá p làm ví dụ)

Công thức tính:

Ap(A / B)

B

Pi

P

hoặc B

p(B/ A)A p(A / B)

P 1i

P i

(7.19)

Tính từ ví dụ 2, ta có:

X

Ap (A / B)

B

P 130i 0,867

P 150 lần (hay 86,7%)

Y

Ap (A / B)

B

P 180i 0,947

P 190 lần (hay 94,7%)

Như vậy, giá bán mặt hàng X và Y thị trường A lần lượt thấp hơn thị trường B là 13,3% và 5,3%.

Page 10: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

110 STA302_Bai7_v1.0013109226

Chỉ số đơn của chỉ tiêu số lượng (lấy lượng tiêu thụ q làm ví dụ)

Công thức tính:

Aq(A / B)

B

qi

q

hoặc B

q(B/ A)A q(A / B)

q 1i

q i

(7.20)

Tính từ ví dụ 2, ta có:

X

Aq (A / B)

B

q 95i 0,905

q 105 lần (hay 90,5%)

Y

Aq (A / B)

B

q 115i 1,15

q 100 lần (hay 115,0%)

Như vậy, lượng tiêu thụ mặt hàng X thị trường A thấp hơn thị trường B là 9,5% còn lượng tiêu thụ mặt hàng Y thị trường A cao hơn thị trường B là 15%.

7.2.2.2. Chỉ số tổng hợp

Tương tự chỉ số tổng hợp về giá trong chỉ số phát triển, quyền số của chỉ số tổng hợp về giá theo không gian là lượng sản phẩm.

Công thức tính:

Ap(A / B)

B

p QI

p Q

hoặc Bp(B/ A)

p(A / B)A

p Q 1I

Ip Q

(7.21)

Trong đó, chọn quyền số Q = qA + qB là lượng hàng hóa tiêu thụ của từng mặt hàng ở cả hai thị trường A và B để đảm bảo tính đồng nhất.

Theo ví dụ 2, chỉ số tổng hợp phản ánh biến động về giá bán các mặt hàng giữa hai thị trường A và B được tính như sau:

Ap(A / B)

B

p Q 130 (95 105) 180 (115 100)I

150 (95 105) 190 (115 100)p Q

64700

0,91370850

lần (hay 91,3%)

Như vậy, giá bán các mặt hàng ở thị trường A thấp hơn thị trường B là 8,7%.

Chỉ số tổng hợp của chỉ tiêu số lượng (lấy lượng hàng hóa tiêu thụ làm ví dụ)

Công thức tính:

Aq(A / B)

B

pqI

pq

Trong đó: p giữ vai trò quyền số

Tùy từng trường hợp mà quyền số được xác định khác nhau, cụ thể:

Quyền số là giá cố định (pn), công thức tính như sau:

n Aq(A / B)

n B

p qI

p q

hoặc n Bq(B/ A)

q(A / B)n A

p q 1I

Ip q

(7.22)

Quyền số là giá trung bình của từng mặt hàng giữa hai thị trường ( p ):

Page 11: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 111

Giá trung bình ở cả hai thị trường A và B của từng mặt hàng tính theo công thức:

A A B B

A B

p q p qp

q q

(7.23)

Sau đó tính chỉ số tổng hợp về lượng như sau:

Aq(A / B)

B

pqI

pq

hoặc Bq(B/ A)

q(A / B)A

pq 1I

Ipq

(7.24)

Theo ví dụ 2, tính chỉ số tổng hợp về lượng hàng hóa tiêu thụ của hai thị trường A và B:

A A B BX

A B

p q p q 130 95 150 105p 140,50

q q 95 105

(triệu đồng/sản phẩm)

A A B BY

A B

p q p q 180 115 190 100p 184,65

q q 115 100

( triệu đồng/sản phẩm)

Aq(A / B)

B

pq 140,50 95 184,65 115I

140,50 105 184,65 100pq

34582,25

1,04133217,5

lần (hay 104,1%)

Như vậy, lượng tiêu thụ các mặt hàng thị trường A nhiều hơn thị trường B là 4,1%.

7.3. Hệ thống chỉ số

7.3.1. Khái niệm chung về hệ thống chỉ số

Hệ thống chỉ số là một dãy các chỉ số có liên hệ với nhau, tạo thành một phương trình cân bằng. Cấu thành của một hệ thống chỉ số thường bao gồm:

Chỉ số toàn bộ phản ánh sự biến động của hiện tượng chung được cấu thành bởi nhiều nhân tố.

Các chỉ số bộ phận (nhân tố) phản ánh biến động của từng nhân tố và mức ảnh hưởng của nó tới hiện tượng chung. Các chỉ số bộ phận thường có quan hệ tích số với nhau.

Ví dụ: Doanh thu (D) = ∑pq khi đó ta có ID = Ip × Iq

Chỉ số vế trái là chỉ số toàn bộ, vế phải là các chỉ số bộ phận.

Tác dụng của hệ thống chỉ số được xem xét trên hai khía cạnh sau:

Phân tích vai trò và mức ảnh hưởng của các nhân tố cấu thành hiện tượng chung. Mức ảnh hưởng của từng nhân tố có thể được biểu hiện bằng số tương đối hoặc số tuyệt đối.

Tính ra chỉ số chưa biết khi đã biết các chỉ số còn lại trong hệ thống.

7.3.2. Phương pháp xây dựng

7.3.2.1. Hệ thống chỉ số tổng hợp

Cơ sở hình thành: Xuất phát từ mối liên hệ thực tế của các chỉ tiêu, biểu hiện bằng các công thức hoặc phương trình kinh tế.

Page 12: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

112 STA302_Bai7_v1.0013109226

Quy tắc xây dựng:

Khi phân tích sự biến động của hiện tượng chung được cấu thành bởi nhiểu nhân tố thì trước hết phải sắp xếp các nhân tố theo trình tự nhân tố chất lượng xếp trước, nhân tố số lượng xếp sau theo thứ tự tính chất lượng giảm dần, tính số lượng tăng dần.

Để đảm bảo ý nghĩa thực tế trong phân tích thì khi phân tích biến động của chỉ tiêu chất lượng sử dụng quyền số kỳ nghiên cứu còn khi phân tích sự biến động của của chỉ tiêu số lượng sử dụng quyền số kỳ gốc.

Phương pháp phân tích:

Giả sử có chỉ tiêu T = Σxf Trong đó: x là chỉ tiêu chất lượng

f là chỉ tiêu số lượng Khi đó ta có hệ thống chỉ số phân tích biến động của T do ảnh hưởng bởi x và f như sau:

IT = Ixf = Ix × If

Hay: 1 1 1 1 0 1

0 0 0 1 0 0

x f x f x f

x f x f x f

(7.25)

Phân tích bằng số tương đối:

Ixf = Ix × If

Tăng (giảm): (Ixf 100) (Ix 100) (If 100) (%)

Phân tích bằng số tuyệt đối:

1 1 0 0 1 1 0 1 0 1 0 0x f x f x f x f x f x f

Hay: (x) (f )xf xf xf (7.26)

Trên cơ sở kết quả tính toán cụ thể đó để đánh giá chung sự biến động của chỉ tiêu T do ảnh hưởng lần lượt bởi các nhân tố x và f. Trở lại ví dụ 1, để phục vụ cho việc phân tích biến động của doanh thu do ảnh hưởng bởi giá và lượng, ta lập bảng tính như sau:

p

(triệu đồng/sản phẩm)

q

(sản phẩm) Mặt hàng

p0 p1 q0 q1

p1q1 (triệu đồng)

p0q0

(triệu đồng)

p0q1

(triệu đồng)

A 16 17 1500 1650 28050 24000 26400

B 28 22 1050 1250 27500 29400 35000

C 20 24 1300 1000 24000 26000 20000

Tổng số x x x x 79550 79400 81400

Khi đó ta có hệ thống chỉ số như sau:

ID = Ip Iq

Hay:

1 1 1 1 0 1

0 0 0 1 0 0

p q p q p q

p q p q p q

Thay số:

79550 79550 81400

79400 81400 79400

Page 13: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 113

Phân tích bằng số tương đối:

1,002 = 0,977 × 1,025

100,2% = 97,7% × 102,5%

Tăng (giảm): (+0,2%) (­2,3%) (+2,5%)

Phân tích bằng số tuyệt đối:

79550 ­ 79400 = (79550 ­ 81400) + (81400 ­ 79400)

150 = ­1850 + 2000 (triệu đồng)

Kết quả tính toán cho thấy, tổng doanh thu kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc tăng 0,2%, tương ứng tăng 150 triệu là do ảnh hưởng bởi 2 nhân tố:

o Do biến động chung về giá bán từng mặt hàng giảm 2,3% làm cho tổng doanh thu giảm 1850 triệu đồng.

o Do biến động chung lượng tiêu thụ từng mặt hàng tăng 2,5% làm cho tổng doanh thu tăng 2000 triệu đồng.

7.3.2.2. Hệ thống chỉ số của chỉ tiêu bình quân

Ta biết số bình quân cộng gia quyền được tính theo công thức:

i i fi i

i

x fx x d

f

Công thức trên cho thấy chỉ tiêu bình quân chịu ảnh hưởng biến động của hai nhân tố là: lượng biến của tiêu thức nghiên cứu (xi) và kết cấu tổng thể (fi/∑fi hay di

f).

Từ mối quan hệ đó ta có thể xây dựng hệ thống chỉ số của chỉ tiêu bình quân như sau:

fxx dI I I

1 1 1 1 0 1

1 1 1

0 0 0 1 0 0

0 1 0

x f x f x f

f f f

x f x f x f

f f f

1 1 1 1 0 1

0 0 0 1 0 0

x d x d x d

x d x d x d

1

0

x

x = 1

01

x

x 01

0

x

x (7.27)

Phân tích bằng số tương đối:

xI = Ix × fdI

Page 14: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

114 STA302_Bai7_v1.0013109226

Tăng (giảm): ( xI ­ 100) (Ix ­ 100) ( fdI ­ 100) (%)

Phân tích bằng số tuyệt đối:

1 0 1 01 01 0x x x x x x (7.28)

Hay: f(x) (d )

x x x

Trên cơ sở kết quả tính toán cụ thể đó để đánh giá sự biến động của chỉ tiêu bình quân do ảnh hưởng lần lượt bởi các nhân tố cấu thành.

Ví dụ 3. Có số liệu thống kê sau đây của một doanh nghiệp:

NSLĐ (sản phẩm/người) Số lao động (người) Phân xưởng

Kỳ gốc Kỳ nghiên cứu Kỳ gốc Kỳ nghiên cứu

A 100 110 10 40 B 100 120 10 20 C 200 220 30 20

Yêu cầu: Phân tích biến động năng suất lao động bình quân chung toàn doanh nghiệp do ảnh hưởng bởi các nhân tố.

Ta có hệ thống chỉ số phân tích biến động của chỉ tiêu bình quân như sau:

Lw w dI I I

1 1 01

0 01 0

w w w

w w w

Với dữ liệu đã cho, ta có bảng tính toán sau đây:

NSLĐ (sản phẩm/người)

Lao động (người)

Phân xưởng

w0 w1 L0 L1

Q0 = w0L0 (sản phẩm)

Q1 = w1L1 (sản phẩm)

Q01 = w0L1 (sản phẩm)

A 100 110 10 40 1000 4400 4000 B 100 120 10 20 1000 2400 2000 C 200 220 30 20 6000 4400 4000

Tổng số x X 50 80 8000 11200 10000

Từ đó tính được:

1 11

1

w L 11200w 140

80L

(sản phẩm/người)

0 00

0

w L 8000w 160

50L

(sản phẩm/người)

0 101

1

w L 10000w 125

80L

(sản phẩm/người)

Thay số vào hệ thống chỉ số trên, ta có:

140 140 125

160 125 160

Phân tích bằng số tương đối:

Page 15: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 115

0,875 = 1,120 × 0,781 87,5% = 112,0% × 78,1% Tăng (giảm): (­12,5%) (+12%) (­21,9%)

Phân tích bằng số tuyệt đối:

(140 ­ 160) = (140 ­ 125) + (125 ­ 160)

­20 = 15 + (­35) (sản phẩm/người)

Kết quả tính toán cho thấy, năng suất lao động bình quân chung toàn doanh nghiệp kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc giảm 12,5%, tương ứng giảm 20 sản phẩm/người là do ảnh hưởng bởi hai nhân tố:

o Do biến động chung về năng suất lao động từng phân xưởng tăng 12% làm cho năng suất lao động bình quân chung tăng 15 sản phẩm/người.

o Do kết cấu lao động thay đổi làm cho năng suất lao động bình quân chung giảm 35 sản phẩm/người.

7.3.2.3. Hệ thống chỉ số của tổng lượng biến

Chỉ tiêu tổng lượng biến (hay tổng lượng biến tiêu thức) là chỉ tiêu tổng hợp được cấu

thành từ các chỉ tiêu thành phần. Trong thực tế chúng ta gặp nhiều chỉ tiêu dạng này,

chẳng hạn chỉ tiêu tổng sản lượng, tổng giá trị sản xuất, tổng chi phí sản xuất... Nhân

tố ảnh hưởng đến tổng lượng biến có thể biểu diễn dưới dạng khái quát như sau:

T = i i ix f (1) x f (2)

Trong đó xi là lượng biến với fi là số đơn vị (tần số) tương ứng.

Tùy theo mục đích mà chỉ tiêu được phân tích theo phương trình (1) hoặc (2), khi đó

ta có mô hình hệ thống chỉ số tương ứng, cụ thể:

Mô hình 1: Phân tích sự biến động của T do ảnh hưởng bởi bản thân các lượng

biến xi và tần số tương ứng fi (phân tích cho phương trình 1)

1 1 1 1 0 1

0 0 0 1 0 0

x f x f x f

x f x f x f

(7.29)

Đối với trường hợp này cách phân tích tương tự như hệ thống chỉ số tổng hợp

(xem phần 7.3.2.1).

Mô hình 2: Phân tích sự biến động của T do ảnh hưởng bởi chỉ tiêu bình quân

chung và tổng số đơn vị của tổng thể (tổng tần số) (phân tích cho phương trình 2).

xx f fI I I

1 1 01 1 1

0 0 00 1 0

x f x f x f

x f x f x f

(7.30)

Page 16: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

116 STA302_Bai7_v1.0013109226

o Phân tích bằng số tương đối:

xx f fI I . I

Tăng (giảm) xx f f(I 100) (I 100) ( I 100) (%)

o Phân tích bằng số tuyệt đối:

1 1 0 0 1 1 0 1 0 1 0 0x f x f x f x f x f x f (7.31)

Hay: ( f )(x)

x f x f x f

Trên cơ sở kết quả tính toán cụ thể đó để đánh giá chung sự biến động của chỉ tiêu T do ảnh hưởng lần lượt bởi các nhân tố cấu thành.

Mô hình 3: Phân tích sự biến động của T do ảnh hưởng bởi bản thân các lượng biến xi, kết cấu của các đơn vị trong tổng thể và và tổng số đơn vị của tổng thể (tổng tần số) (phân tích kết hợp giữa phương trình 2 và hệ thống chỉ số của chỉ tiêu bình quân).

fxx f fdI I I I

1 1 01 01 1 1 1

0 01 0 00 1 1 0

x f x f x f x f

x f x f x f x f

(7.32)

o Phân tích bằng số tương đối:

fxx f fdI I I I

Tăng (giảm): fxx f fd(I 100) (I 100) (I 100) ( I 100) (%)

o Phân tích bằng số tuyệt đối:

1 1 0 0 1 1 01 1 01 1 0 1

0 1 0 0

x f x f x f x f x f x f

x f x f

(7.33)

f ( f )(x) (d )x f x f x f x f

Trên cơ sở kết quả tính toán cụ thể đó để đánh giá chung sự biến động của chỉ tiêu T do ảnh hưởng lần lượt bởi các nhân tố cấu thành.

Trở lại ví dụ 3, phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến biến động tổng sản phẩm toàn doanh nghiệp kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc.

Phương trình kinh tế phản ánh quan hệ giữa chỉ tiêu tổng lượng biến là tổng sản phẩm toàn doanh nghiệp với các nhân tố là:

T = ∑wiLi (1) = w∑Li (2)

Từ đó ta có ba hệ thống chỉ số như sau:

Phân tích biến động tổng sản lượng kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc do ảnh hưởng bởi hai nhân tố: năng suất lao động từng phân xưởng và số lao động từng phân xưởng.

IT = Iw IL

Page 17: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 117

1 1 1 1 0 1

0 0 0 1 0 0

w L w L w L

w L w L w L

11200

8000 =

11200

10000

10000

8000

o Phân tích bằng số tương đối:

1,40 = 1,12 × 1,25

140% = 112% × 125%

Tăng (giảm): (+40%) (+12%) (+25%)

o Phân tích bằng số tuyệt đối:

(11200 - 8000) = (11200 ­ 10000) + (10000 ­ 8000)

3200 = 1200 + 2000 (sản phẩm)

Kết quả tính toán cho thấy, tổng sản lượng toàn doanh nghiệp kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc tăng 40%, tương ứng tăng 3200 sản phẩm do ảnh hưởng bởi hai nhân tố:

o Do biến động chung về năng suất lao động từng phân xưởng tăng 12% làm cho tổng sản lượng tăng 1200 sản phẩm.

o Do biến động chung về số lao động từng phân xưởng tăng 25% làm cho tổng sản lượng tăng 2000 sản phẩm.

Phân tích biến động tổng sản lượng kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc do ảnh hưởng bởi hai nhân tố: năng suất lao động bình quân và tổng số lao động toàn doanh nghiệp.

IT = w LI I

1 1 01 1 1

0 0 00 1 0

w L w L w L

w L w L w L

11200

8000 =

11200

12800

12800

8000

o Phân tích bằng số tương đối:

1,400 = 0,875 × 1,600

140,0% = 87,5% × 160,0%

Tăng (giảm): (+40%) (­12,5%) (+60%)

o Phân tích bằng số tuyệt đối:

(11200 ­ 8000) = (11200 ­ 12800) + (12800 ­ 8000)

3200 = ­1600 + 4800 (sản phẩm)

Kết quả tính toán cho thấy, tổng sản lượng toàn doanh nghiệp kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc tăng tăng 40%, tương ứng tăng 3200 sản phẩm là do ảnh hưởng bởi hai nhân tố:

Page 18: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

118 STA302_Bai7_v1.0013109226

o Do năng suất lao động bình quân chung toàn doanh nghiệp giảm 12,5% làm cho tổng sản lượng giảm 1600 sản phẩm.

o Do tổng số lao động của doanh nghiệp tăng 60% làm cho tổng sản lượng tăng 4800 sản phẩm.

Phân tích biến động tổng sản lượng kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc do ảnh hưởng bởi ba nhân tố: năng suất lao động từng phân xưởng, kết cấu lao động và tổng số lao động toàn doanh nghiệp.

IT = Lw LdI I I

1 1 1 1 01 1 0 1

0 0 01 1 0 1 0 0

w L w L w L w L

w L w L w L w L

11200

8000 =

11200

10000

10000

12800

12800

8000

o Phân tích bằng số tương đối:

1,400 = 1,120 × 0,781 × 1,600

140,0% = 112% × 78,1% × 160%

Tăng (giảm): (+40%) (+12%) (-21,9%) (+60%)

o Phân tích bằng số tuyệt đối:

(11200 - 8000) = (11200 - 10000) + (10000 - 12800) + (12800 - 8000)

3200 = 1200 + (-2800) + 4800 (sản phẩm)

Kết quả tính toán cho thấy, tổng sản lượng toàn doanh nghiệp kỳ nghiên cứu so với kỳ gốc tăng 40%, tương ứng tăng 3200 sản phẩm là do ảnh hưởng bởi ba nhân tố:

o Do biến động về năng suất lao động từng phân xưởng tăng 12% làm cho tổng sản lượng tăng 1200 sản phẩm.

o Do biến động kết cấu lao động làm cho tổng sản lượng giảm 2800 sản phẩm.

o Do tổng số lao động của doanh nghiệp tăng 60% làm cho tổng sản lượng tăng 4800 sản phẩm.

Page 19: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 119

Tóm lược cuối bài

Chỉ số trong thống kê là số tương đối biểu hiện mối quan hệ so sánh giữa hai mức độ của một hiện tượng nghiên cứu. Tùy theo gốc so sánh, nếu ở hai thời gian khác nhau ta có chỉ số phát triển, nếu so với kế hoạch ta có chỉ số kế hoạch, còn nếu ở hai không gian khác nhau ta có chỉ số không gian. Bên cạnh đó cũng có thể xem xét chỉ số căn cứ vào phạm tính, chia thành hai loại là chỉ số đơn và chỉ số tổng hợp hoặc căn cứ vào tính chất của chỉ tiêu mà chỉ số phản ánh thì chỉ số bao gồm chỉ số của chỉ tiêu chất lượng và chỉ số của chỉ tiêu số lượng.

Khi tính các chỉ số tổng hợp phản ánh biến động của nhiều đơn vị hoặc phần tử khác nhau thì các phần tử phải được chuyển về dạng giống nhau để có thể cộng và so sánh trực tiếp với nhau. Mặt khác, trường hợp có nhiều nhân tố cùng tham gia tính toán thì khi phân tích biến động của nhân tố nghiên cứu thì phải giả định các nhân tố khác cố định, giữ vai trò quyền số.

Chỉ số phát triển có thể tính cho từng đơn vị, phần tử (chỉ số đơn) hoặc tính chung cho nhiều đơn vị phần tử (chỉ số tổng hợp). Tuỳ từng trường hợp cụ thể mà chỉ số tổng hợp có thể sử dụng quyền số ở các thời kỳ khác nhau. Chỉ số tổng hợp của Laspeyres sử dụng quyền số ở kỳ gốc. Chỉ số tổng hợp của Paasche sử dụng quyền số ở kỳ nghiên cứu, còn chỉ số tổng hợp của Fisher thì sử dụng kết hợp cả hai quyền số ở kỳ gốc và kỳ nghiên cứu theo công thức bình quân nhân nhằm san bằng chênh lệch giữa các chỉ số Laspeyres và Paasche.

Tương tự như chỉ số phát triển, chỉ số không gian cũng có thể phân tích bằng chỉ số đơn hoặc chỉ số tổng hợp nhưng qua các điều kiện không gian khác nhau. Khi tính chỉ số tổng hợp thì quyền số của chỉ số không gian (lấy giá và lượng tiêu thụ hai thị trường làm ví dụ) so sánh giá bán của các mặt hàng ở hai thị trường khác nhau là tổng lượng hàng tiêu thụ trên cả hai thị trường. Còn quyền số của chỉ số không gian so sánh lượng hàng tiêu thụ của các mặt hàng ở hai thị trường có thể là mức giá cố định do Nhà nước đặt ra hoặc mức giá bình quân của từng mặt hàng trên cả hai thị trường.

Khi phân tích sự biến động của hiện tượng chung do ảnh hưởng biến động của từng nhân tố cấu thành, trong thống kê thường sử dụng hệ thống chỉ số. Một hệ thống chỉ số bao gồm chỉ số toàn bộ phản ánh biến động chung của hiện tượng và các chỉ số bộ phận phản ánh ảnh hưởng biến động của từng nhân tố và mức ảnh hưởng của nó đến hiện tượng chung. Có 3 hệ thống chỉ số chính: hệ thống chỉ số tổng hợp, hệ thống chỉ số của tiêu tiêu bình quân và hệ thống chỉ số của tổng lượng biến tiêu thức.

Page 20: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

120 STA302_Bai7_v1.0013109226

Câu hỏi ôn tập

1. Trình bày khái niệm chỉ số, đặc điểm và tác dụng của phương pháp chỉ số trong thống kê.

2. Phân biệt các loại chỉ số trong thống kê.

3. Trình bày phương pháp tính chỉ số phát triển khi phân tích cho từng đơn vị, phần tử và chung nhiều đơn vị, phần tử.

4. Trình bày phương pháp tính chỉ số không gian khi phân tích cho từng đơn vị, phần tử và chung nhiều đơn vị, phần tử.

5. Nêu khái niệm hệ thống chỉ số và phân tích các quy tắc khi xây dựng hệ thống chỉ số.

6. Trình bày các bước tiến hành phân tích bằng hệ thống chỉ số.

7. Nêu các loại hệ thống chỉ số và điều kiện vận dụng của từng mô hình.

8. So sánh đặc điểm các mô hình hệ thống chỉ số khi phân tích biến động của tổng lượng biến tiêu thức.

Bài tập

Bài 1.

Một nhà đầu tư sở hữu một danh mục đầu tư bao gồm cổ phiếu thường của ba công ty A, B và C. Giá các cổ phiếu này tại 3 thời gian gần đây được thể hiện như sau:

Giá cổ phiếu (nghìn đồng) Cổ phiếu

Phiên 1 Phiên 2

A 20 25

B 120 60

C 40 35

Theo dữ liệu mà nhà đầu tư này thu thập được, khối lượng giao dịch khớp lệnh ở phiên 1 của các cổ phiếu trên lần lượt là: 56470, 15894 và 32456.

Yêu cầu:

a. Tính chỉ số giá của từng loại cổ phiếu qua các thời gian trên.

b. Tính chỉ số và phân tích biến động giá chung của nhóm cổ phiếu trên.

Bài 2.

Một nhà sản xuất ô tô tổng hợp dữ liệu về tình hình tiêu thụ qua hai năm như sau:

Năm 2011 Loại xe

Tỷ trọng doanh số (%) Giá bán (USD)

Năm 2012 Giá bán (USD)

Model A 57,14 20000 22000

Model B 25,72 24000 26000

Model C 7,14 40000 41000

Model D 10,00 28000 29000

Page 21: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 121

Yêu cầu:

a. Tính chỉ số giá của từng loại xe năm 2012 so với 2011.

b. Tính chỉ số giá chung các loại xe của nhà sản xuất trên.

Bài 3.

Có dữ liệu về tình hình tiêu thụ 3 loại mặt hàng trong 6 tháng đầu năm 2012 của doanh nghiệp X như sau:

Quý I Quý II

Mặt hàng Giá bán (1000đ)

Lượng hàng tiêu thụ (sản phẩm)

Giá bán (1000đ) Lượng hàng tiêu thụ

(sản phẩm)

A 8,0 1000 9,0 1100

B 10,0 2000 10,2 2400

C 9,0 4000 9,4 6000

Yêu cầu:

a. Tính chỉ số tổng hợp về giá và lượng hàng tiêu thụ ba mặt hàng quý II so với quý I.

b. Sử dụng phương pháp chỉ số phân tích biến động tổng doanh thu các mặt hàng quý II so với quý I do ảnh hưởng bởi giá bán và lượng tiêu thụ.

Bài 4.

Có tài liệu về tình hình sản xuất của một nhà máy như sau:

Chi phí sản xuất (triệu đồng) Sản phẩm

Năm 2011 Năm 2012

Tốc độ tăng (giảm) giá thành 2012 so 2011 (%)

A 2000 3500 + 25

B 2720 3840 + 50

C 2520 3900 + 20

D 4400 4500 - 10

Yêu cầu: a. Tính chỉ số tổng hợp về giá thành sản phẩm của doanh nghiệp (theo quyền số kỳ gốc và kỳ

nghiên cứu). b. Tính chỉ số tổng hợp về sản lượng của doanh nghiệp (theo quyền số kỳ gốc và kỳ nghiên cứu). c. Với giả định sản lượng cố định như năm 2011, hãy xác định mức tăng (giảm) chi phí sản xuất

do ảnh hưởng biến động giá thành các sản phẩm năm 2012 so với 2011.

Bài 5. Có tài liệu về tình hình tiêu thụ 3 loại mặt hàng của 2 chi nhánh doanh nghiệp M ở 2 thành phố A và B như sau:

Thành phố A Thành phố B Mặt hàng Giá bán (1000đ)

Lượng hàng tiêu thụ

Giá bán (1000đ)

Lượng hàng

tiêu thụ

Giá cố định (1000đ)

X 23 900 20 900 17

Y 18 1400 15 1600 11

Z 20 2200 18 1800 15

Yêu cầu: a. Tính chỉ số tổng hợp về giá bán cả 3 mặt hàng thành phố A so với thành phố B.

Page 22: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

122 STA302_Bai7_v1.0013109226

b. Tính chỉ số tổng hợp về lượng hàng tiêu thụ thành phố B so với thành phố A trong 2 trường hợp: - Theo giá cố định - Theo giá trung bình từng sản phẩm ở 2 thành phố

Bài 6. Có tài liệu về tiền lương của lao động ở 5 doanh nghiệp cùng ngành trong 6 tháng đầu năm 2012 như sau:

Tiền lương (triệu đồng/người) Số lao động (người) Doanh nghiệp

Quý I Quý II Quý I Quý II

A 7,5 9 160 182

B 10 8,5 155 167

C 8 9,8 144 150

D 11 10 176 205

E 14 15 165 196

Sử dụng phương pháp chỉ số: a. Phân tích biến động tiền lương bình quân chung của 5 doanh nghiệp do ảnh hưởng bởi các

nhân tố. b. Phân tích biến động tổng quỹ lương của cả 5 doanh nghiệp do ảnh hưởng bởi tiền lương và số

lao động trong từng doanh nghiệp. c. Phân tích biến động tổng quỹ lương của cả 5 doanh nghiệp do ảnh hưởng bởi tiền lương bình

quân chung và tổng số lao động trong các doanh nghiệp.

Bài 7. Có tài liệu về tình hình sản xuất của các phân xưởng cùng sản xuất một loại sản phẩm trong doanh nghiệp như sau:

Năng suất lao động

(sản phẩm/người) Số lao động (người)

Phân xưởng

Năm 2011 Năm 2012 Năm 2011 Năm 2012

PX1 80 75 100 180

PX2 65 65 100 100

PX3 50 50 100 100

Sử dụng phương pháp chỉ số: a. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến biến động năng suất lao động bình quân chung của cả

ba phân xưởng. b. Phân tích biến động tổng sản lượng loại sản phẩm trên của doanh nghiệp do ảnh hưởng bởi

các nhân tố cấu thành.

Bài 8. Tài liệu về doanh số bán hàng của nhân viên 3 chi nhánh ở 1 doanh nghiệp như sau:

Tháng 1/2012 Tháng 2/2012

Chi nhánh

Doanh số bình quân 1 nhân viên

(triệu đồng /người)

Số nhân viên (người)

Doanh số bình quân 1 nhân viên (triệu đồng /người)

Số nhân viên

(người)

A 10,0 2000 9,0 2500

B 10,5 3500 12,0 3900

C 13,0 4500 11,0 4200

Sử dụng phương pháp chỉ số:

Page 23: Bài 7: Ch seldata3.neu.topica.vn/STA302/Giao trinh/07_NEU_STA302_Bai7_v1... · chung không tăng, thậm chí có nhiều phân xưởng năng suất lao động của công nhân

Bài 7: Chỉ số

STA302_Bai7_v1.0013109226 123

a. Phân tích biến động doanh số bình quân 1 nhân viên chung cho cả doanh nghiệp tháng 2 so với tháng 1 do ảnh hưởng bởi các nhân tố cấu thành.

b. Phân tích biến động của tổng doanh số bán hàng của doanh nghiệp do ảnh hưởng bởi các nhân tố cấu thành.

Bài 9.

Dữ liệu tổng hợp về tình hình thu hoạch lúa trong năm vừa qua ở ba địa phương như sau:

Vụ đông - xuân Vụ hè - thu

Địa phương Năng suất

(tạ/ha)

Sản lượng

(tạ)

Năng suất

(tạ/ha)

Diện tích

(ha)

A 58 6960 52 105

B 54 7830 54 150

C 56 10360 53 200

Yêu cầu: a. Tính năng suất bình quân vụ đông – xuân, vụ hè – thu và cả hai vụ. b. Sử dụng phương pháp chỉ số phân tích biến động năng suất bình quân vụ hè - thu so với vụ

đông - xuân của ba địa phương. c. Sử dụng phương pháp chỉ số phân tích biến động tổng sản lượng vụ hè - thu so với vụ đông -

xuân của cả ba địa phương do ảnh hưởng bởi các nhân tố cấu thành.